İşletme defteri ile bilanço esası arasındaki fark nedir?

İşletme defteri (işletme hesabı esası) ile bilanço esası arasındaki temel fark, kazancın hesaplanma yöntemi ve tutulan defter sayısıdır. İşletme hesabı esasında kazanç, bir hesap dönemindeki hasılat ile giderler arasındaki pozitif fark olarak bulunur ve tek bir işletme hesabı defteri yeterlidir. Bilanço esasında ise kazanç, dönem sonu ile dönem başındaki öz sermaye arasındaki farktan hesaplanır ve yevmiye defteri, defteri kebir ile envanter defteri birlikte tutulur. Hangi esasın uygulanacağı, Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 177. maddesindeki alış, satış ve iş hasılatı hadlerine bağlıdır; bu hadlerin üzerinde kalan gerçek kişiler ile tüm ticaret şirketleri bilanço esasına tabidir.

Birinci sınıf - ikinci sınıf tacir ayrımı

VUK madde 176 ve 177, tüccarları defter tutma biçimine göre iki sınıfa ayırır:

• Birinci sınıf tacirler: Bilanço esasına göre defter tutar.
• İkinci sınıf tacirler: İşletme hesabı esasına göre defter tutar.

Bir gerçek kişi tacirin hangi sınıfa gireceği, faaliyetinin yıllık alış, satış veya iş hasılatı tutarının VUK madde 177’de belirlenen hadleri aşıp aşmamasına göre belirlenir. Ancak bu had karşılaştırması sadece gerçek kişi ticari kazanç mükellefleri için anlamlıdır; aşağıda sayılanlar haddi aşmasa bile doğrudan birinci sınıf sayılır ve bilanço esasına tabi olur:

• Her türlü ticaret şirketleri (limited şirket, anonim şirket, kolektif ve komandit şirketler),
• Kurumlar vergisine tabi diğer tüzel kişiler,
• Kendi isteğiyle bilanço esasını seçen mükellefler.

Bu nedenle bir limited veya anonim şirket kurulduğu andan itibaren, cirosu ne olursa olsun işletme defteri değil bilanço esasına göre defter tutar. Şirket kuruluşu ve sonraki vergisel yükümlülükler hakkında şirket kurduktan sonra ilk ay rehberine bakılabilir.

İşletme defteri ile bilanço esası arasındaki fark

İşletme defterinin ve bilanço esasında tutulan defterlerin tasdik işlemleriyle ilgili ayrıntılar için defter tasdik işlemleri rehberine bakılabilir.

Bilanço esasında tutulan defterler (VUK madde 182)

Bilanço esasına göre defter tutan mükellefler şu defterleri tutar:

1. Yevmiye defteri: Günlük işlemlerin tarih sırasıyla ve madde halinde kaydedildiği defterdir.
2. Defteri kebir: Yevmiye defterine geçirilmiş kayıtların hesap esasına göre düzenli bir şekilde toplandığı defterdir; tasdiki zorunlu değildir.
3. Envanter defteri: İşe başlama tarihinde ve her hesap dönemi sonunda çıkarılan envanterlerin kaydedildiği defterdir.

Ayrıca depo veya ambar işleten mükellefler ambar defteri, sürekli olarak imalat yapan mükellefler ise imalat defteri (bitim işleri ile uğraşanlar bitim işleri defteri) tutmakla yükümlüdür.

İşletme hesabı esasında tutulan defter (VUK madde 193)

İşletme hesabı esasına tabi mükellefler sadece işletme hesabı defteri tutar. Bu defterin bir tarafına dönem içindeki hasılat, diğer tarafına ise giderler kaydedilir; dönem sonunda hasılat toplamından gider toplamı çıkarılarak o dönemin ticari kazancı (veya zararı) bulunur. İşletme hesabı esasına tabi mükellefler 1/1/2019’dan itibaren kayıtlarını Defter-Beyan Sistemi üzerinden elektronik ortamda tutmak zorundadır.

2026 yılı bilanço esasına geçiş hadleri

VUK madde 177’deki parasal hadler, her yıl VUK mükerrer 414. madde uyarınca belirlenen yeniden değerleme oranında artırılır. Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 588) ile belirlenen ve 1/1/2026’dan itibaren uygulanan hadler şöyledir:

Alım-satım işiyle uğraşanlar için alış ve satış tutarları ayrı ayrı; hizmet (iş hasılatı) faaliyetinde bulunanlar için gayrisafi iş hasılatı; hem alım-satım hem hizmeti birlikte yapanlar için ise iş hasılatının beş katı ile satış tutarının toplamı esas alınır. Bu hadlerden herhangi birinin aşılması, mükellefi birinci sınıf tacir kapsamına, yani bilanço esasına taşır.

Sınıf değiştirme kuralı

VUK madde 179 ve 180, hadlerin aşılması veya altında kalınması durumunda sınıf değişikliğinin ne zaman uygulanacağını düzenler:

• İşletme hesabından bilançoya geçiş: Bir hesap döneminde iş hacmi haddi %20’den fazla aşarsa, izleyen hesap döneminin başından itibaren bilanço esasına geçiş zorunludur. Haddin %20’yi aşmayan bir oranda art arta iki dönem aşılması halinde ise, ikinci dönemi izleyen hesap döneminin başından itibaren bilanço esasına geçilir.
• Bilançodan işletme hesabına geçiş: İş hacmi haddin altına %20’den fazla bir oranda düşerse, izleyen dönemden itibaren işletme hesabı esasına geçme hakkı doğar; ancak bu bir zorunluluk değil, mükellefin tercihidir. Haddin altında %20’yi aşmayan bir oranda art arta üç dönem kalınması halinde ise üçüncü dönemi izleyen yıldan itibaren bu hak doğar.
• İsteğe bağlı geçiş: Hadlerin altında kalan mükellefler, iş hacmi hadleri aşmasa da kendi istekleriyle bilanço esasını seçebilir; bu durumda yeni hesap döneminden önce bilanço esasına göre defter tutacaklarını vergi dairesine bildirmeleri gerekir.

Sınıf değiştiren mükellefler, yeni esasa göre tutulacak defterlerini kullanmaya başlamadan önce tasdik ettirmek zorundadır.

Sermaye şirketleri için istisna yok

Gerçek kişi ticari kazanç mükellefleri için geçerli olan had karşılaştırması, ticaret şirketleri için uygulanmaz. Limited şirket, anonim şirket, kolektif ve komandit şirketler, yıllık cirosu veya hasılatı ne kadar düşük olursa olsun VUK gereği bilanço esasına göre defter tutmak zorundadır; işletme defteri tutma seçeneği bulunmaz. Bu nedenle bir şirket kurulurken işletme defteri mi bilanço esası mı seçileceği sorusu gündeme gelmez; şirketler için cevap her durumda bilanço esasıdır. Gerçek kişi mükelleflerin esnaf mı tacir mi sayılacağı ve buna bağlı vergilendirme usulü için esnaf mı tacir mi rehberine bakılabilir.

Sık sorulanlar